Er Marta Kos einnig að plata?.. en það má ekki plata

Ísland ber þá gæfu að hafa jafnan kosið stangheiðarlega og grandvara menn til setu á Alþingi. Því vakti það athygli þegar Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra, nýbúin að mynda ríkisstjórn með Þorgerði Katrínu (og eftir atvikum Ingu), lýsti því yfir að í mikilvægum ráðherraembættum „mætti ekki plata“. Menn áttuðu sig ekki strax á því hvert hún var að fara. Nú, viku fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu, hillir undir skýringuna.

Í Brussel situr nefnilega kona sem fer með stækkunarmál Evrópusambandsins og hefur sýnt Íslendingum óvenjulega ræktarsemi undanfarið. Hún heitir Marta Kos. Að minnsta kosti heitir hún það núna.

Tara, Blanka, Marta

Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor rakti í The Conservative 5. júlí efni bókar slóvenska sagnfræðingsins Igors Omerza um Kos. Þar eru birt skjöl úr safni slóvensku leyniþjónustunnar sem benda til þess að hún hafi árið 1989 verið skráð heimildarmaður undir dulnefninu Tara og ári síðar færð upp í flokk samverkamanna undir nafninu Blanka. Um svipað leyti kom stofnunin henni í starf hjá Deutsche Welle.

Hannes gætir hófs í ályktunum sínum. Líklegast hafi framagjörn ung blaðakona átt stopul samskipti við stofnunina á lokaárum kommúnismans og slík saga væri mannleg. Hitt vegur þyngra, að frammi fyrir Evrópuþinginu neitaði Kos afdráttarlaust öllu slíku samstarfi. Skjölin segja aðra sögu. Yfirhylmingin er mun verri en brotið. Skriffinnar í Brussel kusu engu að síður að líta fram hjá gögnunum, enda er stjórnunarhæfni metin þar ofar sannsögli. Þar má plata.

Og eitt má hún eiga. Sú, sem gekk undir þremur nöfnum á yngri árum ætti ekki að vera í vandræðum með að tala tveimur röddum nú.

Ferill án skýringa

Sjaldan er ein báran stök. Kos hvarf fyrirvaralaust úr slóvensku utanríkisþjónustunni árið 2020 af óþekktum ástæðum. Fyrir slóvensku þingkosningarnar 2025 beitti hún sér opinberlega gegn Janez Janša, þótt siðareglur framkvæmdastjórnarinnar bjóði hlutleysi í kosningum einstakra ríkja. Formlega var kvartað en framkvæmdastjórnin aðhafðist ekkert. Slóvenskir kjósendur létu sér ekki segjast: Janša tók við forsætisráðuneytinu 4. júní og krefst þess nú að Kos víki.

Fagnaðarerindið flutt Íslendingum

Viku fyrir atkvæðagreiðsluna sagði Kos í samtali við Vísi að engin aðlögun íslenskra laga að regluverki sambandsins færi fram þótt þjóðin segði já og ekkert væri hægt að fullyrða um undanþágur. Umbúðirnar voru hlýjar: „Við lítum á land ykkar sem eðlilegan hluta af evrópsku fjölskyldunni.“

Fallega mælt og fjölskyldulíkingin ekki út í hött. Í fjölskyldum tíðkast einmitt að segja börnunum aðeins það sem þeim er hollt að heyra.

Annað hljóð í strokknum

Þegar Kos ræðir við fullorðna fólkið kveður við annan tón. Í viðtali við norska ríkisútvarpið NRK í maí 2025 sagði hún ferlið snúast að verulegu leyti um aðlögun löggjafar umsóknarríkis að löggjöf sambandsins. Viðræðurammi ESB gagnvart Íslandi frá 2010 kveður á um að hraðinn ráðist af innleiðingu regluverksins, og Kos hefur sjálf staðfest að hann standi óhaggaður og varanlegar undanþágur séu ekki í boði. Hún talar því þvert á eigið umboð og eigin orð þegar hún heldur að Íslendingar heyri ekki til. Tara segir eitt, Blanka annað og Marta hvort tveggja, allt eftir því hver á hlýðir.

Pakkinn er opinn öllum en skjalaskápurinn harðlæstur

Trúverðugleikavandi utanríkisráðherra Íslands sprettur af sama meiði. Þorgerður Katrín hefur gert orð Kos að burðarási í málflutningi sínum fyrir aðild. Kjósendur eru beðnir að reiða sig á fyrirheit um hraðferð og sársaukalausa vegferð sem stangast á við skjalfest samningsumboð sambandsins sjálfs. Þegar gengið er á ráðherrann um aðlögun eða undanþágur er vísað til orða Kos; þegar spurt er um annað er vísað til trúnaðar.

Þá hefur ráðherrann neitað að afhenda Alþingi og almenningi um hundrað trúnaðarskjöl um samskipti sín við Evrópusambandið. Þjóðin er hvött til að „kíkja í pakkann“ en fær ekki að kíkja í harðlæstan skjalaskápinn. Reynslan hefur ávallt sýnt að menn leggja sjaldan lykkju á leið sína til að fela það sem styrkir málstað þeirra.

Líkur sækir líkan heim.

Annaðhvort hefur Þorgerður Katrín kynnt sér feril helsta bandamanns síns í Brussel og kýs að þegja, eða hún hefur ekki hirt um að kanna hann. Hvorugur kosturinn fer embættinu vel. Boðberinn er sagður hafa leynt fortíð sinni frammi fyrir Evrópuþinginu og situr undir brottvikningarkröfu forsætisráðherra heimalands síns. Ábyrgðarmaðurinn hér heima situr á hundrað skjölum. Dómurinn um Brussel á sér þannig hliðstæðu í ráðuneytinu við Rauðarárstíg.

Forsætisráðherrann sagði í upphafi stjórnarsamstarfsins að það mætti ekki plata. Það var rétt hjá henni og vel mælt. Hinn 29. ágúst gefst þjóðinni færi á að taka hana á orðinu.

Höfundur er læknir og sjálfskipaður fullveldissinni.