Varnar­garðar á Reykja­nesi: Verk­efnið ríkislög­reglu­stjóra of­viða

Ríkisendurskoðun hefur gefið út skýrslu um málið, eftir að hafa ákveðið að eigin frumkvæði að ráðast í stjórnsýsluúttekt á gerð varnargarðanna. Skýrslan var kynnt á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins í morgun.

Samkvæmt skýrslunni telja bæði Ríkisendurskoðun og fjölmargir viðmælendur embættisins að varnargarðarnir hafi sannað gildi sitt og að þrekvirki hafi verið unnið við krefjandi aðstæður.

Embættið gerir hins vegar einnig ýmsar athugasemdir við utanumhaldið og segir meðal annars í ábendingum til forsætisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins að verka- og ábyrgðaskipting þurfi að vera skýr, að ríkisaðila þurfi með reynslu og burði til stórframkvæmda og að skilgreina þurfi hvað felst í hugtakinu „mikilvægir innviðir“.

Þá þurfi fjármála- og efnahagsráðuneytið að tryggja fjármögnun framkvæmda og fullnægjandi heimtur forvarnagjalds.

Skorti bæði þekkingu og burði til að fara með framkvæmdirnar

Með lögum um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga, sem sett voru árið 2023, var dómsmálaráðherra heimilað, að fenginni tillögu ríkislögreglustjóra, að taka ákvarðanir um nauðsynlegar framkvæmdir í þágu almannavarna.

Ríkislögreglustjóra var falið að fara með framkvæmd aðgerða en samkvæmt skýrslunni fólst hlutverk embættisins aðallega í því að það lagði fram tillögur að varnaraðgerðum til ráðherra, sem byggðu á minnisblöðum hönnunar- og framkvæmdateymis svokallaðs innviðahóps.

Ríkisendurskoðun kemst, eins og fyrr segir, að þeirri niðurstöðu að ríkislögreglustjóri hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir. Þá gefi gögn málsins til kynna að verkefnið hafi reynst embættinu ofviða.

Áðurnefndur innviðahópur var stofnaður af almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Hópurinn var samsettur af fulltrúum verkfræðistofanna Verkís og Eflu, Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands og fulltrúar almannavarnadeildar sátu suma fundi.

Samkvæmt skýrslunni áttu fulltrúar HÍ og Veðurstofu hins vegar ekki sæti í hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins.

„Innviðahópurinn var ekki skipaður með formlegum hætti, þ.e. ekki liggur fyrir erindisbréf til grundvallar störfum hans. Embætti ríkislögreglustjóra skilgreindi hvorki formlegt hlutverk hópsins og markmið gagnvart stjórnvöldum, né hlutverk einstakra aðila innan hans. Þá voru engin tímamörk sett um starfsemina. Engir samningar liggja fyrir við umræddar verkfræðistofur, sem mönnuðu hönnunar- og framkvæmdateymið, um aðkomu þeirra að framkvæmdum, ábyrgð þjónustusala, tímaverð, o.s.frv. Embættið leitaði ekki til annarra verkfræðistofa við myndun innviðahópsins eða eftir að eldgosahrinan við Sundhnúksgíga hófst árið 2023,“ segir í skýrslunni.

Ríkisendurskoðun kemst að þeirri niðurstöðu að ríkislögreglustjóri hefði þurft að skilgreina með mun skýrari hætti en gert var verkaskiptingu og ábyrgð einstakra aðila við uppbyggingu varnargarðanna.

Tillögurnar aldrei bornar undir óháðan aðila

Samkvæmt samkomulagi ríkislögreglustjóra og Vegagerðarinnar átti stofnunin að vera þátttakandi í innviðahópnum en átti ekki fastan fulltrúa. Ríkisendurskoðun segir það hins vegar hafa verið skynsama ráðstöfun þegar ríkislögreglustjóri fólk Vegagerðinni hlutverk verkkaupa ríkisins.

„Vegagerðin býr yfir sérþekkingu á verklegum framkvæmdum, samningagerð vegna þeirra og fjárhagslegri umsýslu framkvæmda af álíka stærðargráðu. Enga slíka sérþekkingu er að finna hjá ríkislögreglustjóra. Vegagerðin var því betur til þess fallin að gæta hagsmuna ríkissjóðs,“ segir í skýrslunni.

Áður hafði Verkís stýrt vali á verktökum fyrir hönd almannavarnadeildar.

Ríkisendurskoðandi gagnrýnir að ríkislögreglustjóri hafi aldrei borið tillögur innviðahópsins undir óháðan aðila áður en þær voru kynntar ráðherra. Þá segir í skýrslunni að embættið hafi ekki óskað eftir sundurliðun kostnaðaráætlana né öðru niðurbroti um fyrirhugaðan kostnað.

„Ríkislögreglustjóri hefði átt að leita sér óháðrar ráðgjafar svo að tryggja mætti að hagsmuna ríkissjóðs væri gætt,“ segir í skýrslunni. „Ríkislögreglustjóri gaf hönnunar- og framkvæmdateyminu engin fyrirmæli um hvernig vali á verktökum skyldi háttað né lagði fram kostnaðarviðmið. Þá gerði embættið engar ráðstafanir til að afstýra mögulegum hagsmunaárekstrum sem upp gátu komið í ljósi þess að sami aðili og sá um hönnun og undirbúning varnargarðanna hafði einnig umsjón með framkvæmdunum.“

Hvað eru „mikilvægir innviðir“?

Samkvæmt skýrslunni nam áætlaður heildarkostnaður varnargarðanna um tólf milljörðum króna í árslok 2025, þar af var kostnaður vegna varnargarða við Svartsengi 6,9 milljarðar króna.

Ríkisendurskoðun beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að tryggja fjármögnun framkvæmda um leið og heimild til aðgerða liggur fyrir, komi til frekari uppbyggingar eða sambærilegra verkefna í framtíðinni. 

Þá segir að umtalsverður kostnaður hafi fallið á ríkissjóð vegna framkvæmda við varnargarða án þess að það liggi fyrir hvaða þýðingu hugtakið „mikilvægri innviðir“ hefur í samhengi almannavarna og hvaða innviði átti að verja samkvæmt lögunum frá 2023.

Þess ber að geta að fjármála- og efnahagsráðuneytið áréttar í athugasemdum „að samkvæmt lögum um opinber fjármál er unnt að mæta tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum annars vegar með fjárheimildum í fjáraukalögum og hins vegar greiðslum úr almennum varasjóði, þar á meðal þeim sem tengjast náttúruhamförum og almannavarnarástandi.“

Þá bendir dómsmálaráðuneytið á að fyrir Alþingi liggi frumvarp til nýrra heildarlaga um almannavarnir þar sem „ómissandi innviðir“ séu skilgreindir í fyrsta sinn.