Mat­væla­verð hafi hækkað minna en laun frá 2020

Í skjalinu kemur fram að Íslendingar greiði 55 prósentum meira fyrir matvöru en íbúar Evrópusambandsins. Þá er vísað til þess að matvælaverð hér á landi hafi hækkað um 46 prósent frá árinu 2020.

Sigurður segir Samtök iðnaðarins ekki gera lítið úr þeirri hækkun. Hins vegar verði að horfa til þess að kostnaður í rekstri matvælaframleiðenda hafi aukist verulega á sama tíma. Þar skipti meðal annars máli laun, aðföng, orkukostnaður, opinber gjöld og eftirlitskostnaður.

„Við hefðum viljað hafa meira samhengi í framsetningunni þar sem þó að það hafi verið hækkun, þá hefur hún verið í samhengi við launaþróun. Þannig að það er í rauninni ekki um neina óeðlilega hækkun að ræða sé horft til lengri tíma,“ segir Sigurður Helgi.

Laun hækkað meira en matvælaverð

Samkvæmt Samtökum iðnaðarins hefur launavísitalan hækkað um 48 prósent á sama tímabili og matvælaverð hefur hækkað um 46 prósent. Sigurður segir það skipta máli þegar lagt er mat á hvort matarkarfan hafi orðið hlutfallslega þyngri byrði fyrir heimilin.

Hann segir markmið matvælaframleiðenda auðvitað vera að framleiða vörur á sem hagkvæmastan hátt og bjóða neytendum þær á sem lægstu verði. Það breyti því þó ekki að undirliggjandi kostnaðarþættir hafi hækkað mikið.

„Ef við horfum á ráðstöfunartekjur fólks þá ætti hlutfall matarkörfunnar ekki að hafa hækkað óeðlilega mikið á þessum tíma,“ segir Sigurður.

Segir skýringu um búvörulög ekki ganga upp

Í umræðuskjali Samkeppniseftirlitsins er meðal annars fjallað um lagaumhverfi landbúnaðar og breytingar á búvörulögum. Sigurður Helgi segir að þar sé dregin upp mynd sem gangi ekki fyllilega upp að mati Samtaka iðnaðarins.

Hann bendir á að engin breyting hafi orðið á lagaumhverfi mjólkurgeirans í meira en 20 ár. Því sé erfitt að skýra nýlega verðþróun í mjólkurvörum með breytingum á búvörulögum.

Þá hafi breytingar sem vörðuðu heimildir sláturhúsa til samvinnu ekki haft áhrif á verðþróun á tímabilinu sem sé til skoðunar í umræðuskjalinu að hans mati. Þær heimildir hafi verið samþykktar með lögum árið 2024 en ekki komið til framkvæmda fyrr en haustið 2025.

„Sláturtíð í lambi er einu sinni á ári og það var þá í fyrsta skipti haustið 2025 sem hægt var að notast við þessar heimildir,“ segir Sigurður.

Hann segir breytinguna hafa verið hugsaða í hagræðingarskyni en að hún geti ekki skýrt þróun sem hafi átt sér stað frá árinu 2020.

Orkukostnaðurinn hækkað

Sigurður segir orkumál einnig skipta máli. Þótt Ísland hafi lengi búið við samkeppnisforskot vegna ódýrrar og sjálfbærrar orku sé það forskot ekki lengur jafn skýrt þegar horft sé til verðsins.

Þar sé bæði um að ræða olíukostnað og rafmagnskostnað.

„Rafmagnskostnaður hefur farið hækkandi og við höfum verið að lenda í rauninni þar sem áður var kannski samkeppnisforskot sem er í rauninni bara ekki lengur til staðar. Samkeppnisforskotið þar liggur þá kannski í hreinu orkunni frekar en í verði,“ segir Sigurður.

Að hans mati hefur þetta áhrif á samkeppnisstöðu íslenskrar matvælaframleiðslu, bæði innanlands og gagnvart erlendum vörum.

Varhugavert að draga einfalda ályktun af hagnaði

Spurður um hagnað dagvörufyrirtækja og hvort hann bendi til þess að álagning sé of há segir Sigurður Helgi varhugavert að draga einfalda ályktun af heildartölum stórra samstæðna.

Hann bendir á að undir slíkum félögum sé fjölbreyttur rekstur og því sé erfitt að einangra einstaka þætti. Þegar horft sé sérstaklega til landbúnaðarvara sé staðan líka flóknari en svo að hægt sé að skýra hana með álagningu verslana einum saman.

„Það er til dæmis opinber verðlagning á mjólk, á hluta af mjólkurvörum, og verslunin hefur almennt verið með lága álagningu á landbúnaðarafurðir,“ segir Sigurður.

Hann segir verslunina til lengri tíma ekki græða á því að almenningur upplifi að verið sé að okra á honum.

Vill lækka virðisaukaskatt á matvæli

Að mati Samtaka iðnaðarins liggur skjótasta leiðin til lægra matvælaverðs hjá stjórnvöldum. Sigurður segir samtökin hafa bent á að lækkun virðisaukaskatts á matvæli myndi skila sér hratt til neytenda.

Hann vísar þar til ábendinga OECD um að virðisaukaskattur á matvæli sé hár hér á landi í samanburði við önnur OECD-ríki.

„OECD hefur bent okkur á að við erum með hvað hæstan virðisauka á matvæli innan OECD-ríkjanna. Þar væri fyrirliggjandi að lækka virðisaukann á matvæli. Það er aðferð sem stjórnvöld gætu nýtt til þess að hjálpa almenningi strax,“ segir Sigurður.

Hann segir slíka aðgerð líklegri til að skila sér beint til neytenda en breytingar á tollum. Reynslan sýni að tollalækkanir skili sér síður að fullu í lægra verði til almennings.

Aðföng stór hluti framleiðsluvirðis

Sigurður vísar einnig til nýlegra talna Hagstofunnar um afkomu landbúnaðarins. Þar komi fram að heildarframleiðsluvirði landbúnaðarins hafi verið 100,6 milljarðar króna árið 2025.

Af þeirri fjárhæð hafi aðfangakostnaður numið 67,8 milljörðum króna. Það jafngildi um 70 prósentum af framleiðsluvirðinu. Sá kostnaður hafi hækkað um 10 prósent á milli ára.

Launakostnaður hafi á sama tíma numið 10,5 milljörðum króna og hækkað um 8,6 prósent á milli ára. Sigurður segir þetta koma ofan á fyrri hækkanir, þar sem launakostnaður hafi einnig hækkað um 10 prósent milli áranna 2023 og 2024 og aðföng um 4 til 5 prósent.

„Þetta eru miklar hækkanir á stórum breytum og þetta kemur í kjölfarið á hækkunum líka. Það hefur verið viðvarandi hækkun á undirliggjandi þáttum hjá framleiðendum,“ segir Sigurður.

Smæð markaðarins þrengi svigrúmið

Sigurður segir íslenska matvælaframleiðslu vera kostnaðarsama og viðkvæma grein. Smæð markaðarins geri fyrirtækjum erfitt fyrir að ná sömu stærðarhagkvæmni og fyrirtæki á stærri mörkuðum í Evrópu.

Hann segir dæmi um íslenskar vörur þar sem framleiðslukostnaður hér á landi sé svipaður og útsöluverð sambærilegra vara á mörkuðum í Evrópu. Það sýni hversu erfið samkeppnisstaðan geti verið.

„Við sjáum það að evrópsk laun geta í rauninni ekki keypt íslenska framleiðslu. Þar erum við í verulega skakkri samkeppnisstöðu,“ segir Sigurður.

Hann segir mikilvægt að stjórnvöld horfi á samkeppnishæfni íslenskrar framleiðslu þegar rætt sé um matvælaverð. Að öðrum kosti sé hætta á að umræðan verði of þröng og beinist eingöngu að lokaverði í búð, en ekki þeim kostnaði sem liggi að baki framleiðslunni.