Flækt í kaf­kaískt stjórnsýslu­legt hel­víti

„Hvernig má þetta vera?“ spyr Dagný sem er orðin dauðuppgefin á því að standa í þessu máli sem er illskiljanlegt venjulegu fólki. Tengdasonur hennar er með alþjóðleg ökuskírteini en á því tekur lögreglan á Suðurnesjum ekki mark.

Dagný segir fólk af erlendum uppruna vera að lenda ítrekað í þessu og hún er hreinlega farin að velta því fyrir sér hvort um rasíska hegðun lögreglu sé að ræða? Lögmaður hennar, Helgi Þorsteinsson Silva, segir um gat að ræða í kerfinu og fjölmargir séu að lenda í þessu.

Frásögn Dagnýjar er löng en sannarlega eftirtektarverð. Svo virðist sem íslensk stjórnsýsla sé ekki að dansa í takti. Sjálf segist hún sitja í súpunni.

Löggan snögg til og sendi kæru

„Fyrir hönd viðkomandi sendi ég fyrirspurnir og bað um rök og benti á að viðkomandi hafi fylgt öllum lögum og reglum. Lögreglan á Suðurnesjum var snögg til og sendi kæru og tilkynnti að höfða ætti sakamál fyrir Héraðsdómi Reykjaness til að fá þessar sektir greiddar.“

Dagný útskýrir að þeim sem koma til landsins sem erlendir ríkisborgarar sé skylt að kynna sér íslensk lög og reglur og fara eftir þeim.

„Kynna sér þær reglur sem gilda í landinu um heimild til aksturs. Ef hins vegar mismunandi stofnanir gefa mismunandi upplýsingar þá er það víst þannig að einstaklingurinn er talinn bera ábyrgð á því. Lögin og reglurnar eru svo snúnar að dómarinn misskilur þær líka og dómsmálið er á okkar kostnað. Þótt við höfum gert allt til að ræða málin og rökstyðja þá er send kæra og málskostnaðurinn okkar.“

Tengdasonurinn vill forðast vesen

Dagný segir tengdasoninn vilja borga sektina og fá það út úr heiminum. Hann vilji sem minnst af þessu vita, hann vilji ekkert vesen en Dagný er ekki þannig skapi farin. Þann 1. júní kom niðurstaða í héraði; viðkomandi á að greiða sektina og allan málskostnað sem slagar samanlagt upp í milljón. Dagný segist ekki eiga fyrir þessari sekt enda nýkomin úr erfiðri aðgerð.

„Fyrir dómsmálið reyndum við að leita ráða og reyna að skilja lögin og sendum tölvupóst á dómsmálaráðuneytið. Dómsmálaráðuneytið er yfir lögreglu- og sýslumannsembættum svo við væntum þess að fá góðar útskýringar.“

En svo gott var það nú ekki. Í svari frá ráðuneytinu sagði meðal annars: „... ríkisborgurum utan EES er heimilt að nota erlend ökuskírteini í sex mánuði áður en skipta þarf yfir í íslenskt ökuskírteini. Unnt er að skipta yfir í íslensk ökuskírteini eftir sex mánaða fasta búsetu á landinu.“

Dagný segir hér ekki verið að fjalla um umsækjendur um alþjóðlega vernd. Umsækjendur um hana geta ekki fengið staðfesta „fasta búsetu“ frá þjóðskrá því þeir séu aðeins í „þolanlegri dvöl“ í landinu.

„Þeir eru í óvissu, þeir vita ekki hvað þeir verða lengi í landinu og aðalmálið hér er að þeir geta ekki sótt um íslensk ökuskírteini ef þeir hafa ekki fasta búsetu. Samanber aðra málsgrein í bréfinu: „Umsækjendur um alþjóðlega vernd eru í svokallaðri þolanlegri dvöl á meðan umsókn þeirra er til meðferðar hjá stjórnvöldum. Á meðan umsóknin er í vinnslu getur viðkomandi ekki skráð lögheimili sitt hér á landi og telst þar af leiðandi ekki hafa „fasta búsetu“ í landinu enda er viðkomandi ekki kominn með dvalarleyfi á þeim tímapunkti, sbr. 49. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016. Af þessu má ráða að umsækjendur um alþjóðlega vernd geti ekki sótt um íslenskt ökuskírteini.“

Misvísandi upplýsingar

Dagný, sem er komin miklu dýpra í lög og reglur um útlendingamál en hún hafði ætlað sér, lýsir því að í skilgreiningu í viðaukalögum sé útskýrt hvað föst búseta er en þar er átt við stað þar sem hlutaðeigandi býr að jafnaði í að minnsta kosti 185 daga, það er í sex mánuði á hverju almanaksári. Þetta er vegna persónu- eða atvinnutengsla eða, þegar um er að ræða þann sem hefur engin atvinnutengsl, vegna persónulegra tengsla sem sýna náið samband milli hlutaðeigandi og staðarins þar sem hann býr.

„- Föst búseta er talin vera komin á þegar hlutaðeigandi uppfyllir a.m.k. eitt þeirra skilyrða sem tilgreind eru í 2. mgr.“

Námsdvöl við menntastofnun felur ekki sjálfkrafa í sér að viðkomandi sé talinn hafa fasta búsetu hér á landi.

„Hér kemur ekki fram varðandi umsækjendur um alþjóðlega vernd – þeir búa ekki að jafnaði í 6 mánuði hér á Íslandi vegna persónu- eða atvinnutengsla,“ segir Dagný.

Lögreglan á Suðunesjum herðir tökin

Lögreglan á Suðurnesjum virðist að sögn Dagnýjar hins vegar túlka þennan viðauka sem svo að með fastri búsetu sé átt við þann stað sem hlutaðeigandi býr að jafnaði í a.m.k. 185 daga eða 6 mánuði á hverju almanaksári en sleppa því að tengja við vegna persónu- eða atvinnutengsla því það er skoðað hvort raunveruleg tengsl séu við Ísland!

„Með enga tengingu við það hver það er og þá að viðkomandi er hér sem umsækjandi um alþjóðlega vernd og getur þá ekki skráð sitt lögheimili hér á landi og telst því ekki hafa „fasta búsetu“ samkvæmt lögum og staðfestum upplýsingum frá dómsmálaráðuneytinu. Hvernig eiga einstaklingar í viðkvæmri stöðu hér á landi að afla sér upplýsinga þegar stofnanir gefa mismunandi og villandi upplýsingar?“ spyr Dagný forviða.

Hún segir lögregluna á Suðurnesjum hafa sektað marga umsækjendur um vernd, sem er fólk í viðkvæmri stöðu, það sé að reyna að fylgja reglum en sé svo sektað fyrir það.

„Fólk í viðkvæmri stöðu borgar bara og vill ekki lenda í kasti við lögin eða spyrja of margra spurninga svo það komi þeim ekki í vandræði og þau missi möguleika á því að hljóta vernd hér á landi.“

Staða tengdasonarins vonlaus

Dagný segir tengdason sinn hafa komið til landsins í janúar 2023 og sótt þá um alþjóðlega vernd. Rúmu ári seinna er hann enn í biðstöðu og býr í Reykjavík.

„Hann var stöðvaður í Keflavík, ekki fyrir neitt, aðeins við eftirlit þar sem hann er dökkur á hörund og á svæði þar sem margir umsækjendur um alþjóðlega vernd eru búsettir. Hann sýnir sitt erlenda ökuskírteini ásamt gildu alþjóðlegu ökuskírteini.“

Enginn vilji var hins vegar hjá lögreglu til að skoða það skírteini, einungis var sagt að hann hefði verið á Íslandi í meira en 185 daga og ætti þar með að vera kominn með íslenskt ökuskírteini.

„Þetta var reyndar ekki útskýrt frekar heldur var hann einfaldlega sektaður fyrir að vera ekki með íslensk ökuskírteini. Sektin var 40.000 kr. Við biðum eftir gíróseðlinum til að greiða. Þegar gíróseðillinn skilaði sér ekki hringdi ég til sýslumannsins og þar fannst sektin ekki í kerfinu og staðfest að hún hafi verið felld niður. Engin skrifleg tilkynning barst til hans um þessa niðurfellingu og enginn gíróseðill hefur enn borist.“

Dæmdur á sérkennilegum forsendum

Hér kemur enn eitt „Catch 22“ inn í myndina. Viðkomandi umsækjandi um alþjóðlega vernd er með alþjóðlegt ökuskírteini í gildi.

„Hann má ekki eða getur ekki sótt um íslensk ökuskírteini þar sem hann getur ekki fengið staðfesta „fasta búsetu“ hjá Þjóðskrá. Af hverju var hann stöðvaður af lögreglunni? Af hverju er alþjóðlega skírteinið ekki skoðað og tekið gilt? Af hverju er sektin felld niður? Af hverju er sagt að hann eigi að vera kominn með íslensk ökuskírteini? Af hverju er hann svo dæmdur fyrir héraðsdómi til að greiða þessa sekt?“

Blaðamaður á erfitt með að svara þessum spurningum. Í dómi segir: „Í máli þessu liggur fyrir að þegar ákærði var stöðvaður af lögreglu hið fyrra skipti (rúmu ári eftir komu til landsins) hafði hann í um eitt ár verið með fasta búsetu hér á landi. Af þeim sökum verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærunni, þ.e. fyrir að hafa ekið án gildra ökuréttinda, enda hafði hann ekki fengið útgefið íslensk ökuskírteini.“

Dagný segir að viðkomandi geti ekki verið skráður með „fasta búsetu“, hann sé ekki með ógild ökuréttindi þar sem hann sé með alþjóðlegt ökuskírteini og ekki sé hægt að sekta hann fyrir að hafa ekki fengið sér íslensk ökuskírteini þegar reglur landsins einfaldlega leyfa það ekki.

„Ef dómarinn skilur ekki lögin, hvernig eiga umsækjendur um vernd að gera það? Þetta er rangt og einfaldlega mannréttindabrot að dæma á röngum forsendum,“ segir Dagný.

Málinu fækt frá Heródesi og Pílatusar

Tengdasonurinn giftist dóttur Dagnýjar eftir meira en árs dvöl í landinu og fékk vinnu og kerfiskennitölu til að geta framfleytt sér. Að sögn Dagnýjar er hann duglegur og vill vinna.

„Hálfu ári síðar fær hann niðurstöðu Útlendingastofnunar um að umsókninni um alþjóðlega vernd hér á landi sé synjað og hann eigi að yfirgefa landið eftir viku. Hann verður að yfirgefa starfið sitt, konuna sína og fara af landi brott í boði íslenskra stjórnvalda. Kostnaðurinn er mikill fyrir ríkið en tölurnar um það hvað búið er að senda marga úr landi eru það sem kannski skiptir þáverandi dómsmálaráðherra meira máli.“

Þremur mánuðum síðar kemur hann aftur til Íslands. Dagný segir þá mánuði hafa verið erfiða.

„Hann sækir um dvalarleyfi enda giftur íslenskri konu, fær dvalarleyfi, sækir um vinnu, fær vinnu, óskar eftir ökutímum en má ekki byrja að taka tíma fyrr en hann er kominn með skráða fasta búsetu! Hér byrjum við aftur,“ segir Dagný og fer hrollur um hana.

Gripinn aftur

Eftir nokkurra mánaða dvöl með umsókn um dvalarleyfi í ferli þarf að fá skráð lögheimili og búsetuvottorð hjá Þjóðskrá. Þar með er viðkomandi loks kominn með svokallaða „fasta búsetu“.

„Við fögnum því en nú tekur við 6 mánaða skyldubið þangað til hann má fara í ökutíma og fara í ökuskólann til að fá loksins íslenskt ökuskírteini. Þessir 6 mánuðir líða og strax byrjar viðkomandi í ökutímum og í lok mánaðarins er ökuprófið áætlað. Enn og aftur fer viðkomandi til Keflavíkur og enn þá er hann dökkur á hörund,“ segir Dagný.

Þar stöðvar lögreglan hann og eru engar ástæður fyrir því nema kannski að hann er dökkur á hörund í Keflavík, að sögn Dagnýjar.

„Viðkomandi sýnir dvalarleyfið, búsetuvottorðið og sýnir að hann er í ökutímum í þessum mánuði sem þú hefur til að klára það og fá ökuskírteinið afhent. Hann er innan tímamarka, fylgir lögum og reglum í öllu en enn og aftur eru upplýsingarnar sem viðkomandi sýnir ekki teknar gildar og hann sektaður fyrir að vera ekki með íslenskt ökuskírteini.“

Haldlausar varnir ákærða um réttmæta villu

Málið fer fyrir dóm og í úrskurði segir: „Samkvæmt viðauka reglugerðar um ökuskírteini og „fasta búsetu“... er erlendum ríkisborgurum heimilt að aka bifreið hér á landi á grundvelli ökuskírteinis útgefnu af ríki utan EES í allt að sjö mánuði.“

Sem Dagný segir að skiljist þannig að þegar þú ert kominn með staðfesta „fasta búsetu“ hjá Þjóðskrá þarftu að bíða í 6 mánuði þar til þú mátt taka ökutíma, fara í ökuskólann og fá í framhaldinu íslensk ökuskírteini.

„Það var einmitt í 7. mánuðinum sem viðkomandi var að taka ökutíma sem hann er sektaður fyrir að vera ekki með íslensk ökuskírteini. Þetta er sem sagt líka rangt,“ segir Dagný forviða.

Í dómnum segir: „Haldlausar eru varnir ákærða er lúta að því að hann hafi verið í réttmætri villu um heimildir sínar til aksturs bifreiðar.“

Dagný segir að nú þurfi hver og einn að meta fyrir sig samkvæmt því sem fram hefur komið hér að ofan hvað eigi við.

„Stofnanir gefa ekki fullnægjandi upplýsingar, heldur óskýrar og villandi upplýsingar. Lögreglan túlkar lögin á sinn hátt og einstaklingurinn þarf að sitja uppi með að fylgja lögum en vegna mistúlkana vera sektaður fyrir háar upphæðir.“

Ítrekaðar fyrirspurnir

Dagný segist hafa hringt, hún hafi sent marga tölvupósta með fyrirspurnum.

„Við vildum fá svör, útskýringar og röksemdir fyrir sektunum. Ég hafði samband við lögregluna á Suðurnesjum og útskýrði flækjuna og taldi að viðkomandi ætti ekki að vera sektaður þar sem hann væri að fylgja lögum og reglum og hefði ekki brotið af sér. Mér var tjáð að þau gætu sent mér „idiot proof“ upplýsingar.“

Í ferlinu var tengdasyninum send kæra fyrir fyrri sektina sem hafði verið felld niður. „Kæra fyrir seinni sektina þegar viðkomandi er kominn með dvalarleyfi, skráða fasta búsetu og er að taka ökutíma í sjöunda mánuðinum eins og á að gera. Viðkomandi fylgdi lögunum en samt er hann kærður! Þetta er mannréttindabrot!“

Dagný segir dómsúrskurðinn fela í sér 80 þúsund króna sektargreiðslu eða fangelsun í sex daga. Ákærða var gert að greiða allan sakarkostnað málsins eða samtals 706.800 kr.

„Við fórum ekki í mál, við vildum útskýringar. Það þurfa allir að fylgja lögum og lögin þurfa að vera skýr. Viðkomandi fylgdi lögum en dómsvaldið virðist ekki túlka lögin eða skilja lögin og lögreglan ekki heldur,“ segir Dagný.

Ráðuneytið staðfestir skilning Dagnýjar

Hún lýsir samtali við lögmanninn hjá dómsmálaráðuneytinu eftir niðurstöðu héraðsdóms til að benda á þær upplýsingar sem fengnar voru frá honum fyrir dómsmálið.

„Þá vorum við að leita ráða og reyna að skilja lögin því dómsmálaráðuneytið ræður yfir lögreglu- og sýslumannsembættum og ætti að hafa málin á hreinu. Góðar útskýringar fengust frá dómsmálaráðuneytinu. Þær upplýsingar staðfestu okkar mál og staðfestu að embættin væru að gefa okkur rangar upplýsingar og sekta af röngum ástæðum.“

Eftir það samtal fékk Dagný bréf þar sem segir:

„Málefni er varða ökuréttindi ríkisborgara þriðju ríkja sem ekki hafa dvalarleyfi á Íslandi hafa orðið tilefni til þess að ráðuneytið taki til skoðunar hvort upplýsingagjöf stjórnvalda á þessu sviði sé nægilega skýr og samræmd.“

Að sögn Dagnýjar hefur leit hennar að sannleikanum í málinu orðið til þess að ráðuneytið mun endurskoða hvort upplýsingagjöf stjórnvalda sé ásættanleg.

„En tjónið er okkar, sektin og málskostnaður upp á 706.800 kr. Ekki einu sinni takk fyrir að vekja okkur til umhugsunar, þetta þarf að laga og endurgreiða okkur allt það umstang og fjárhæðir sem réttlætið hefur kostað okkur,“ segir Dagný hlessa.

Kallar eftir aðstoð almennings

Sjálf segist hún ekki hafa efni á að greiða þennan málskostnað og sektargreiðslur. Hún vill réttlæti og vill áfrýja þessum dómi til Landsréttar eða biðja um endurupptöku málsins. Annað sé ekki í boði.

„Við viljum réttlæti fyrir viðkomandi og fyrir alla þá sem koma hingað til lands. Að lögin séu skýr, að upplýsingar frá stofnunum séu skýrar og að lögreglan túlki lögin eins og allir hinir. Við biðjum um hjálp, því ekki vill stjórnvaldið viðurkenna eða reyna að skilja þennan vanda sem einstaklingur er settur í og refsað fyrir.“

Dagný segist því neyðast til að leita til stofnana og einstaklinga sem eru til í að hjálpa til við málskostnað og leita eftir leiðréttingu á málinu. „Við höfum tvær vikur til að taka ákvörðun um að áfrýja en til þess að geta það þurfum við að geta greitt málskostnaðinn sem verður a.m.k. milljón í viðbót. Þetta er spurning um mannréttindi, mannúð og réttlæti og við erum tilbúin að halda áfram þar til réttlæti er náð til að koma í veg fyrir að fleiri einstaklingar eigi á hættu að lenda í sömu stöðu og geti ekki leitað réttar síns.“

Dagný segir ekki við þetta búandi og það sé síst orðum aukið að tengdasonur hennar hafi lent í kafkaísku stjórnsýslulegu helvíti. Ísland eigi að sýna réttlæti og stjórnvöld ættu að hafa upplýsingagjöfina skýra og samræmda. „Ekki lögvillu sem bitnar á saklausum einstaklingnum,“ segir Dagný og bendir á að hún sé með dagnybjarna@gmail.com. Þá hefur hún stofnað styrktarreikning: 0528-14-404990 ef einhver vill leggja henni lið í þessari þrautagöngu.

Illa farið með fé almennings

Lögmaður Dagnýjar er Helgi Þorsteinsson Silva og hann segir þarna gat í kerfinu sem gangi ekki upp. Hann býður nú niðurstöðu úr tveimur málum hliðstæðum sem hann hefur verið að reka í Landsrétti. Þetta séu augljóslega gölluð lög.

„Þetta er frekar áhugavert. Það hefur örugglega ekki verið meiningin að ætlun löggjafavaldsins að þetta myndi hafa þessar afleiðingar, þessi lög, að hafa þetta með þessum hætti. Ég hugsa að þetta hafi verið hannað þegar umsóknarferlið hjá Útlendingastofnun var þrír mánuðir.“

Í sem allra skemmstu máli þá myndast gat hjá innflytjendum sem ekki koma frá Evrópu. Þeir eiga að taka íslenskt ökupróf til að tryggja að þeir kunni reglurnar hér.

„Þetta gildir til að mynda ekki um ferðamenn,“ segir Helgi og rekur að þar búi fjárhagslegar ástæður að baki.

„Við verðum að vera líbó með það. En það er engin ástæða til að ætla að útlendingur sé verri í að keyra, flestar þjóðir eru með þetta þannig að ferðamenn geti keyrt.“

Dómsmálaráðherra gæti kippt þessu í liðinn

Þetta snýst hins vegar um mismuninn á kennitölu og fastri búsetu. Helgi færði rök fyrir því, gagnvart dómi, að þú komist ekkert að fyrr en þú ert með kennitölu. En gengið er út frá því að búseta og lögheimili séu sama hugtakið.

„Þetta er einhver Evrópureglugerð sem miðast við sex mánaða dvöl. Þeir eru ekki með þetta kennitölusystem. Sex mánuðum eftir að þú ert komin til landsins áttu að vera kominn með próf, ég hugsa að þetta hafi ekki verið hugsað þannig,“ segir Helgi.

Hann segir að horft hafi verið fram hjá þessum galla í lögum þar til nýverið þegar einhver rassía hafi verið gerð hjá lögreglu og nú séu fjölmargir að lenda í þessu sér til mikillar hrellingar. Hann segir að dómsmálaráðherra gæti hæglega kippt þessu í liðinn á einum degi ef hún bara vildi.

„Þetta er ekki góð ráðstöfun á almannafé, að eltast við þetta,“ segir Helgi. „Þetta er óþarfa kostnaður og flækjustig. Það er fráleitt að ætlast til þess að innflytjendur viti af þessu og jafnvel þó þeir kynni sér þetta er ekki augljóst að svona sé í pottinn búið.“